Planeta Liberalis

Etyka jest jak dupa. Tak, zdecydowanie – jak dupa. Nie znaczy to bynajmniej, że między etyką i dupą nie ma żadnych różnic. Są. W kwestii dupy, to weźmy takie prostytutki, które wszystkim chcą swoją podetknąć, choć większość zadowala się tym, że ma tę swoją i tylko od czasu do czasu doszukuje się w dupach innych podobieństw. Z etyką z kolei jest w tym wypadku zupełnie przeciwnie. Wszyscy chcą prostytutkom podstawić pod nos swoje własne teorie, lecz one dzielnie z tym walczą. I bardzo dobrze.

Wracając do tematu. Nie będzie chyba nietaktem moja teza, że etyka jest, nazwijmy to, zjawiskiem społecznym. Ja wiem, że wiele osób zaraz mi się tutaj zbuntuje i wyskoczy z jakąś „etyką Robinsona Crusoe”, no ale nie róbmy sobie jaj. W przypadku Robinsona Crusoe, przyjmijmy urojenia Rothbarda w tym temacie, przynajmniej chwilowo, możemy mówić co najwyżej o przekonaniach, ew. o odczuciach. Działania Robinsona możemy oceniać moralnie dopiero w momencie, gdy wprowadzimy drugą osobę, z którą dzieliłby współżycie. Tak samo, jak prawo własności jest kategorią społeczną, tak samo kategorią społeczną jest etyka.

To podstawy. Fundamenty. Społeczność, nie jednostka. Człowiek, jako zwierzę społeczne, zoon politicon (a co!), swoje życie rozpatruje w kontekście określonych wspólnot. Mimo jako takiego zindywidualizowania społeczeństw zachodnich, to jednak społeczności są naszym środowiskiem naturalnym. Nie ma się co oszukiwać. Dyskurs etyczny jest więc osadzony w społecznym kontekście. Nie ma co prezentować tego, jako prosty wpływ innych na nas, to nie tak. Nie ma też co przeginać w drugą stronę, jak to się nieraz może wydawać, że nasz kontekst nie wpływa na nas samych. Z pewnością mamy tutaj do czynienia z obustronnym przepływem idei.

Może teraz z innej mańki. Zastanawialiście się kiedyś, czy etyka jest zjawiskiem inkluzywnym, czy ekskluzywnym? Sprawa niby prosta, nie? Ponieważ etyka jest społeczna, no to inkluzywna – w końcu gdy ktoś się rodzi (a nawet gdy nie zdąży się jeszcze urodzić), stosujemy wobec niego takie same standardy etyczne, jak wobec umierającego. Łysy, rudy, blondyn, brunet, z penisem, z cyckami, wysoki, niski, mądry, głupi, biskup, pastor, rabin, mułła, czarny, biały, żółty – wobec wszystkich kategorii ludzi stosujemy takie same standardy (może poza różnymi bandami bezmózgów, ale nimi się nie zamierzam zajmować*). Przyznał to zresztą nawet Rothbard, twierdząc, że prawa

w jednakowym stopniu przysługują neandertalczykowi z jaskini, współczesnemu mieszkańcowi Kalkuty i obywatelowi dzisiejszych Stanów Zjednoczonych.**

Jednak z tą inkluzywnością tak do końca prosto nie jest. No bo niby taki mały, taki duży może podmiotem być, no ale to jednak cały czas tylko człowiek. Rothbard sam to zresztą przyznaje, mówiąc, że etyka może być odnoszona tylko do działań jednego człowieka lub grupy ludzie wobec innych istot ludzkich***. Mamy tutaj więc do czynienia z inkluzywnością wewnątrzgatunkową, ale ekskluzywnością międzygatunkową. By ująć rzecz najszerzej, jak można, odróżniamy człowieka od reszty istot żywych.

Oznacza to, że naszym zdaniem dziesięcionogi, szympansy i małże mają istotne cechy wspólne, których nie dzielą z nami, brak im natomiast cech, które tylko my mamy****.

Rothbard mówi nam, że chodzi o zakorzenione w ludzkiej naturze

zdolności jednostki do dokonywania świadomego wyboru, konieczności używania rozumu i energii do ustanawiania celów i wartości, do uczenia się świata, dążenia do określonych celów po to, by przetrwać i rozwijać się, w zdolności i potrzebie komunikowania się i wchodzenia w interakcje z innymi ludźmi oraz w uczestniczeniu w podziale pracy. Ujmując rzecz krótko, człowiek jest rozumnym i społecznym zwierzęciem*****.

Jako szympans o bardzo małym rozumku w zasadzie tylko z tym podziałem pracy musiałbym się zastanowić, czy nie występuje u zwierząt. Z drugiej strony, warto byłoby się zastanowić, czy każdy warunek spełnia, sklasyfikowany przez Rothbarda do ludzi, neandertalczyk z jaskini******. Fundamenty, na których Rothbard stara się oprzeć swoje stanowisko są w najlepszym razie wątpliwe, dużo skuteczniejsze byłoby oparcie się na jakiejś formie kultury. Zgodnie z definicją, którą ongiś usłyszałem, kulturą jest wszystko, co nie jest naturą. Jeżeli tak byśmy kulturę rozpatrywali, to każde przekształcenie natury możemy uznać za dzieło ludzkie, a więc i jego twórcę – za człowieka. Za człowieka, czyli za podmiot ludzkiej etyki. Wyobraźmy sobie dyskusję Rothbarda z Diamondem na temat różnic między zwierzęciem a człowiekiem. W pewnym momencie Diamond z pewnością by powiedział, że Rothbard uważa,

że małpy są „zwierzętami, a ludzie są ludźmi, i tyle. Kodeks etyczny dotyczący traktowania ludzi nie powinien być rozszerzany na „zwierzęta”, bez względu na to, w jakim stopniu ich i nasze geny są podobne, bez względu na to, jaka jest ich zdolność do utrzymywania stosunków społecznych i do odczuwania bólu. Jest to odpowiedź arbitralna, ale przynajmniej konsekwentna i nie można jej łatwo odrzucić*******.

Rothbard z pewnością by się obruszył na takie stawianie sprawy. Nie chodzi przecież o żadne konsekwentne trzymanie się swojej bezpiecznej pozycji, ale o racjonalną analizę natury człowieka i wszechświata********. Na gruncie tejże racjonalnej analizy, cokolwiek ona znaczy, możemy też odkryć, że nasze DNA jest zgodne z DNA szympansów w ponad 98%, w niemal takim samym stopniu zbliżone DNA mamy z gorylami. Wyglądamy jak małpy, zniknęło nam (przynajmniej niektórym) owłosienie na całym ciele, i tak dalej, i tak dalej. Naga małpa, naked ape. Ale też killer ape, małpa zabójcza. Pochodzimy od małpy. Nie znaczy to, że jesteśmy z małpami identyczni. Nie, nie jesteśmy. Ale nie znaczy też, że nie mamy z nimi nic wspólnego.

Wnioski. W różnych czasach ludzie w różne rzeczy wierzyli. Kiedyś wierzyli, że król to boski namiestnik. Później wierzyli na przykład, że owady rodzą się z błota. Po prostu. Jest błoto – są owady. Wierzyli też w różne pierdoły, jak na przykład to, że wybory są po to, żeby rządzący się nas słuchali. A, w to to ludzie wierzą do tej pory. Kiedyś może uwierzą, że w środku Ziemi żyje sobie wielki troll z uniwersalnym magnesem, który przyciąga wszystkie przedmioty. Tzw. prawo grawitacji. Ale spokojnie, już wkrótce… Czy wiecie, wracając do tematu, że spośród wszystkich dużych małp, czy jak by tu sklasyfikować goryle i szympansy, ludzie mają największe jaja? Gdy mówię „jaja”, mam tutaj na myśli penisy, bo akurat jaja największe ma szympans. Zdaję sobie sprawę, że niektórych takie rozważania mogą peszyć. Że te małpy, że te penisy. Rozumiem. Dlatego postanowiłem wam wyjść naprzeciw. Człowiek pochodzi od małpy. Małpy mają małe penisy. Ludzie mają – stosunkowo – duże penisy. Ponieważ rzeczą powszechnie wiadomą jest, że czarni mają penisy największe, wnioski, do jakich doszedłem muszą być poprawne. Otóż drogą racjonalnej analizy natury człowieka i wszechświata, doszedłem do wniosku, że człowiek biały pochodzi od małpy, czarny natomiast został stworzony na obraz i podobieństwo Boga*********.

* Z przyjemnością odsyłam w tej kwestii do Etyki Badiou, s. 79 i nast.
** O nową wolność, s. 177.
*** Etyka wolności, s. 262; również: Prawa zwierząt na Liberalis.pl.
**** Diamond, Trzeci szympans, s. 15.
***** Etyka wolności, s. 261.
****** Por. opis neandertalczyków w Trzecim szympansie, s. 64- 86.
******* Trzeci szympans, s. 30 i nast.
******** Etyka wolności, s. 261.
********* Z tym penisem, Bogiem i obrazem, to proszę nie brać tego do siebie. Takie są fakty.

Różnie bywa, gdy rzeczy, w które wierzyłeś całe życie, okazują się kłamstwem. Różnie bywa, gdy ludzie, którym ufałeś całe życie, okazują się kłamcami. Różnie bywa, kiedy przekonania, które uznawałeś za słuszne, okazują się niepewne, by nie powiedzieć – błędne.

Różnie bywa w takich momentach niepewności. Może dojść do wyparcia i odrzucenia faktów, teorii, czy zdarzeń, które burzą nasz utrwalony światopogląd. Może dojść do załamania naszej wiary w poprawność naszych ocen i procedur poznawczych. Może dojść do reaktywnych konceptów, agresywnych odpowiedzi na nowe. Może też dojść do próby przewartościowania dotychczasowych teorii i ukształtowania nowych prądów myślowych.

Chętnie zacząłbym od końca, ale to nie takie proste. Chodzi o to, że każda akcja powoduje reakcję. Trzecia zasada dynamiki Newtona, przełożona na stosunki społeczne, pasuje jak ulał. Jeżeli na ciało A ciało B działa z siłą Fb, to ciało A działa na działo B z siłą Fa, o takiej samej wartości i kierunku, lecz o przeciwnym zwrocie. Czy jakoś tak. O co chodzi? Banał. Jeżeli okazuje się, że Gorgoroth koncertuje w Krakowie, to nikogo, poza fanami, raczej to nie zainteresuje. Nie będzie eventu. Jeżeli natomiast ktoś z ołtarza powie, że oni wieszają odwrócone krzyże i palą Biblię, to będzie już event i będzie dym. I będą zyski z biletów i sprzedanych płyt. Akcja – reakcja.

Głupi ten przykład dałem. Może coś poważniejszego. Jeżeli Pascal pisze Prowincjałki (akcja), to Rzym książkę potępia, a francuska Rada Stanu każe książkę podrzeć i spalić (reakcja). Reakcje mogą być, jak już się wspomniało, różne. Ta powyższa może być sklasyfikowana jako pierwsza z wymienionych.

W przywoływanej ostatnio książce Koojimansa na temat rozwoju nauk przyrodniczych w drugiej połowie XVII wieku poznajemy życie i poglądy Jana Swammerdama, czy Nielsa Stensena. Obaj, wielcy naukowcy, zasłużeni dla nauk przyrodniczych, empirycy i badacze, przeżyli swoje własne reakcje. Początkowo, wierni naukom Kartezjusza, kreślili mechanistyczny obraz świata, przyrody i ciała. Z czasem odwracali się od Kartezjusza, gdyż ten, zamiast zająć się obserwacjami, zajął się spekulacją. Kartezjusz bagatelizował poznanie zmysłowe – w końcu zmysły są omylne. Wymyślił sobie za to, że rozum nasz, umysł, jest nieomylny. Stąd też na tym się skupił. Im więcej jednak obserwacji i odkryć Swammerdama i Stensena, tym więcej nieścisłości i rozbieżności, między Kartezjuszem i nimi dwoma. Odrzucili więc Kartezjusza i skupili się na empirii. W końcu i rozum jest zawodny. To ostatni z typów reakcji. Nie ostatni jednak w życiu tych dwóch badaczy. Z biegiem czasu bowiem i jeden, i drugi stwierdzili, że i zmysły, nie dają całkowitej pewności, ani pełnej wiedzy. Nadal pozostaje kopę materiału nieogarniętego. Przestając wierzyć w nauki empiryczne, zwracali się ku mistycyzmowi, że się wyrażę. Drugi, Stensen, początkowo zmienił wyznanie na katolicyzm, następnie zaczął przekonywać do katolicyzmu swoich znajomych (przekonał nawet jednego z uczniów Spinozy, czym ten ostatni był zaskoczony). Ostatecznie wyświęcił się na księdza (później został biskupem). Pierwszy z nich, Swammerdam, rzucił badania w cholerę i przyłączył się do sekty, wierzącej w rychły koniec świata. Sektą władała pewna nawiedzona baba, twierdząca, że ma bezpośredni kontakt z Tym, Którego Imienia Nie Wolno Wymawiać. Chwała Temu, Którego Imienia Nie Wolno Wymawiać, Swammerdam szybko znalazł swój rozum i prysnął do starej wariatki. Poszperajcie sobie z resztą, co się stało z oboma w kilkaset lat po śmierci. To jest drugi z wymienionych przykładów reakcji.

Zmodyfikowaną wersję ostatniego z przykładów moglibyśmy przypisać filozofom naturalnym doby Oświecenia (za wyłączeniem do pewnego stopnia Hume’a). Zasadniczo rzecz ujmując, doszli oni do zastąpienia Boga naturą, przydając jej boskich atrybutów. Przeciekawie pisał o tym wspominany już kiedyś przeze mnie Becker.

Ostatni z wymienionych moglibyśmy przypisać jeszcze na przykład Stirnerowi, czy Nietzsche’mu i paru innym, fajnym ziomkom. Skupiając się na Nietzschem, a nie chce mi się zbyt dużo o nim pisać, dokonując destrukcji ówczesnego systemu filozoficznego nie schował się w kąt i nie czekał, by zobaczyć, z tego wyjdzie, tylko ruszył przed siebie, będąc takim protopostmodernistą. Zburzył wielkie narracje i zbudował setki małych (nie zapominajmy, że pod koniec życia porzucił ideę woli mocy; poczytajcie sobie u Heideggera na temat metafizyki u Nietzschego). Dekonstrukcja, jak chuj, jak się kiedyś w zupełnie innym kontekście wypowiedział mój znajomy.

Skoro już przy Nietzsche’m jesteśmy, to wspomnijmy może o nazistach, co? W końcu wpis o Nietzsche’m bez nazistów to jakby wpis niepełny, głupi wręcz. W powszechnej opinii (a przynajmniej w tej bardziej powszechnej) związek Nietzsche’go i nazistów można by porównać do związku mistrza i jego uczniów. Naziści prezentowani są jako spadkobiercy Nietzsche’go. Filozofia Nietzsche’go jest groźna – spójrzcie na nazistów. Nie chce mi się znowu gadać o całych machlojach z filozofią Nietzsche’go w kontekście nazistów. Pisałem już o tym wiele razy (najszerzej tu). Mam też już w połowie przygotowany tekst, który również o tym, m.in., traktuje.

Odważnie postawiłbym tezę przeciwną. Naziści nie inspirowali się Nietzsche’m, a wręcz swoimi czynami zaprzeczali jego ideom. Badiou bardzo trafnie zwrócił uwagę, że wszelkie próby odpolitycznienia nazistowskiego ludobójstwa, podejmowane przez Hannah Arendt, były po prostu kretyńsko naiwne (Badiou, o ile mi wiadomo, nigdzie tak tej postawy nie określił). Hannah Arendt politykę chciała rozpatrywać, jako procedury współżycia społecznego, współbycia (etre-ensemble). W związku z tym nazizm polityką być nie mógł, ponieważ jego głównym celem było właśnie rozbicie współbycia, likwidację wspólnoty społecznej. Badiou przytomnie jednak zwraca uwagę, że działania nazistowskie były wręcz bardzo wspólnotowe. Jedyne, co jest w nich sprzeczne z poglądami Arendt, to inne definiowanie wspólnoty. Ponieważ nie jestem tak lotny w sztuce argumentacji, jak Badiou, oddam mu głos:

Nikt bardziej niż Hitler nie pragnął współ-bycia Niemców. Nazistowska kategoria „Żyda” służyła właśnie do zdefiniowania niemieckiej przestrzeni wewnętrznej, przestrzeni współ-bycia, poprzez wytworzenie (arbitralne, ale skuteczne) pewnego zewnętrza, które można będzie z wewnątrz wyśledzić […].

Zdaje mi się, że Rorty zaakceptowałby taką argumentację. Mam wrażenie, że solidarność w słowniku Rorty’ego oznaczała właśnie coraz bardziej inkluzyjne podejście do wspólnotowości. Oznacza takie działania, które pozwolą jak największe grono ludzi uznać za „swoje”, a nie „obce”.

Mała narracja, nie wielka. Niechęć do wielkich narracji charakteryzuje nie tylko współczesnych postmodernistów. Łatwo ją zauważyć i w pismach Stirnera, i w pismach Nietzschego, a nawet wielu wcześniejszych jeszcze filozofów. Postawiłbym tezę, że to właśnie ta niechęć była główną osią myśli Nietzsche’go. To wokół niej kręciło się większość jego książek. Ten stosunek do, upraszczając, metafizyki diametralnie różnił Nietzsche’go i jego nazistowskich uczniów.

Mówi się, że uczeń przerósł mistrza. Może powinno się też mówić, że odrzucił? Choć i tutaj można postawić zasadne pytanie: na ile rzeczywiście możemy mówić o mistrzu i uczniach?

____________
A! co myślicie o zmianie kolorystyki bloga? Proponujecie jakieś kolory?

Na tylnej okładce (?) polskiego wydania O nową wolność Rothbarda znajdują się dwie śmiesznostki. Pierwsza, to cytat, który mógłby być wyznaniem wiary rothbardiańskiej sekty (i zapewne jest), a który idzie tak:

Libertarianizm ostatecznie zwycięży, ponieważ tylko i wyłącznie on jest zgodny z naturą człowieka i świata. Tylko wolność jest wstanie [pisownia oryginalna - sc] zapewnić człowiekowi dobrobyt, spełnienie i szczęście.
Libertarianizm zwycięży, ponieważ jest prawdziwy i proponuje właściwą strategię dla ludzkości, a prawda w końcu zwycięży.

Oczywiście Rothbard gówno wie, czy libertarianizm jest prawdziwy. Prawdziwy, to może być Tomizm, ale nie daj Bóg ten Bartosia!, albo Krąpiec. Wedle moich tajemnych informacji Rothbard Krąpca nie znał i nie czytał, a jeśli czytał, to nie słuchał, a jeśli słuchał, to się nie stosował, więc Rothbard gówno wie o prawdzie. Tak to się przedstawia i taka jest Prawda. Co prawda Hoppe stara się nam to troszkę zagmatwać, gdy posiłkując się Marksem mówi, że

Historia [cywilizacji Zachodu, ukazana przez Rothbarda - sc] została ukazana jako stała walka między prawdą a fałszem oraz dobrem (sprawiedliwością) a złem.

Nie muszę chyba jednak dodawać, że Hoppe też Krąpca nie czytał.

Druga śmiesznostka, która się znajduje na tyłach książki, to fragment skrótowej notki biograficznej. Możemy w niej przeczytać co następuje:

Ze względu na szeroką wiedzę z zakresu teorii i historii państwa i prawa, dziejów myśli ekonomicznej, politologii, filozofii, kinematografii, a także niemieckich kościołów barokowych, a nawet jazzu, mówiono o nim jako o ostatnim przedstawicielu Renesansu. 

Powiem wam, że skoro Rothbard uznawany jest za człowieka Renesansu, to ja się zastanawiam, czy aby na pewno używam tego zwrotu w poprawnym rozumieniu. Bo ja może czegoś nie ogarniam. Jeżeli gościu, który ma „szeroką wiedzę” z zakresu teorii i historii państwa i prawa, by dowieść swoich teorii państwowotwórczych posiłkuje się cokolwiek słabym marksistą; jeżeli gościu o wykształceniu ekonomicznym nie potrafi policzyć w odpowiedni sposób wysokości rezerwy obowiązkowej i potencjału kreacji pieniądza w wymyślonym przez siebie przykładzie (!!!) [zajrzyjcie sobie do Podstaw bankowości, a będziecie wiedzieć o czym mówię]…

Albo z tą filozofią. Częstokroć Rothbard porywał się na utylitarystów. Jaki znacie najmocniejszy argument Rothbarda przeciwko utylitaryzmowi? Dla ułatwienia dodam, że Rothbard podał dwa takie argumenty. Jeden najchujowszy ze wszystkich, jakie można było wymyślić, a drugi… cóż, również nie najwyższych lotów (chociaż przy tym pierwszym przynajmniej pozwala przypuszczać, że Rothbard wiedział, co takiego „utylitaryzm” znaczy). No dobra, był jeszcze jeden argument, jeśli za takowy można nazwać wywód:

Po drugie – co jest równie ważne – rzadko się zdarza, żeby utylitarysta był radykalny, żeby z zapałem się domagał natychmiastowej eliminacji zła i przymusu. Utylitaryści, z ich umiłowaniem doraźnej korzyści, prawie zawsze sprzeciwiają się wszystkiemu, co byłoby radykalną zmianą i niosło ze sobą jakiekolwiek niedogodności.

Cały argument skwitowany jest stwierdzeniem, że choroba utylitaryzmu do dziś toczy libertarianizm. Tak sobie przeglądam w tym momencie O nową wolność i dostrzegam, że wysuwa Rothbard jeszcze jedną argumentację. Rothbie pisze, że utylitaryzm zakłada podejmowanie decyzji na podstawie konsekwencji odpowiednich działań, a nie – jak wg Rothbie’go powinien – na podstawie samych działań. Rothbie, jako hardcore indywidualista nie mógł przystać na to, by to konsekwencje się liczyły, a nie zasady. W końcu był nie konsekwencjalistą, tylko… Powiedzmy, że był libertarianinem deontologicznym. Właśnie te deontologiczne zapędy wychodziły na wierzch w jednym z argumentów przeciw utylitaryzmowi. Otóż problemem tego ostatniego

jest to, że niechętnie uznaje on jakąkolwiek zasadę za absolutne i konsekwentnie stosowane kryterium, do którego można by odnosić różne sytuacje rzeczywistego świata.

Zwróciliście przy tym uwagę na kompletny kretynizm tej wypowiedzi? Przecież właśnie w utylitaryzmi o to chodzi, że konsekwentnie stosuje jedno, podstawowe kryterium – użyteczność.

Najdurniejszy argument przeciwko utylitaryzmowi, jaki Rothbard wysunął to było twierdzenie, jakoby utylitarysta musiał uznać za słuszne wszystko cokolwiek tylko rząd definiuje jako legalne i właściwe. Ktoś może się przyczepić, że stwierdzenie to dotyczy utylitaryzmu w kontekście ekonomii, a nie filozofii. Na zarzut taki odpowiedziałbym, że w następnym zdaniu Rothbard odnosi się do tegoż argumentu, jako dziedzinie filozofii społecznej. Utylitarystyczny cel? Kontekst + pewna i precyzyjna alokacja tytułów własnościowych.

Masakra. Czytać tego gościa nie mogę. Jakimś jednak cudem, Krąpiec jeden wie jakim, udał się – zgrubsza – Rothbardowi jeden argument. Wcześniej jednak krótka dygresja. Strasznie mnie Rothbard wkurwia. Gościu był, takie mam wrażenie, czytając różne jego teksty, nadętym do granic bufonem z ego nadmuchanym tak, jak setki balonów, unoszących dom w Disney’owskim Odlocie. Najbardziej mnie wkurwia to, że czytając 5 jego książek, odnosisz wrażenie, że jakbyś przeczytał dwie, to by ci zupełnie wystarczyło. Gościu tak po maksie się powtarzał, że nawet równie nadęty H.H. Hoppe takich jazd nie miał. Dość powiedzieć, że Złoto, banki, ludzie… jest w gruncie rzeczy żywcem wyjętym fragmentem Tajników bankowości. Ale i w O nową wolność, i w Etyce wolności, i w Egalitaryzmie… możemy znaleźć te same wątki, złożone z tych samych zdań i akapitów, a nawet stron. Masakra. Strasznie czegoś takiego nie lubię, bo mam wrażenie, że autor traktuje czytelnika jak idiotę, który wcale-a-wcale nie zauważy, że jakiś kutas ładuje go w dupę.

Wracając. Argument, który Rothbardowi odnośnie utylitaryzmu wyszedł, to jedno, krótkie i celne pytanie: dlaczego jak najwięcej szczęścia dla jak największej liczby ludzi, a nie najmniejszej? Mimo trafności spostrzeżenia, pozostaje niedosyt, bo Rothbard chyba sam do końca nie wiedział do czego zmierza. Otóż celnie mu pod czachą świtało, że problemem jest stosunek do jednostki. Zanim dojdę do pointy akapitu, następna dygresja. Raz jeden udało mi się odkryć, że Rothbard odwołuje się do Rawls’a. Tak, tego Rawls’a. Rothbie najpierw gada sobie o tym, że utylitarysta nie ma żadnej teorii, dot. praw własności, a zaraz potem daje przypis i mówi: „porównaj, co mówi na temat utylitaryzmu Rawls!”. Więc jeśli ktoś ma tego Rawls’a, to sobie otwiera książkę i… dębieje. Przywołam kontekst. Otóż w polskim wydaniu Etyki na stronie 136 jest przypis, o którym mowa. Możemy tam przeczytać:

Por. krytykę utylitaryzmu w tym punkcie w: John Rawls, A Theory of Justice (Cambridge, Mass.: Harvard University Press 1971), s. 26-27, par. 83-84 [Teoria sprawiedliwości, tłum: M. Panufnik, A. Romaniuk, Warszawa: Wydanictwo Naukowe PWN 1994].

I później jeszcze do innej książki. Dwie sprawy. Po pierwsze, uważam za ŻAŁOSNE, że polski tłumacz (w tym wypadku tłumacze) nie raczył nawet ruszyć dupy i sprawdzić, jak się rzeczony fragment prezentuje w polskim wydaniu i wpisać polskich odpowiedników stron. I tak w całej książce. Żal mi po prostu dupę ściska. Po drugie, nowe wydanie Teorii… wyszło w roku 2009, podczas gdy na polskim wydaniu Etyki… Rothbarda, widnieje data 2010. Oznacza to, że tłumacz nawet nie raczył w przypisie odwołać się do nowszego wydania. Ba, w ogóle pominął fakt, że takowe się ukazało! Tyle w kwestiach technicznych. Skończyłem o tym dębieniu. Ja wiem, że książki wydawane w Ameryce są mniejsze, niż u nas. Amerykańce mają obsesję na punkcie wielkości, uwielbiają wielkie żarcie, małą colę litrową w kinie, popcorn w 5-litrowych wiadrach itd. Tylko książki mają małe, żeby było więcej miejsca na żarcie. Wracając do przypisu, autor zwraca naszą uwagę na strony 26-27, gdzie znajdują się paragrafy 83-84. Wiecie ile ogółem paragrafów liczy sobie książka? 87. A wiecie ile stron (polskie wydanie z 2009 r.)? 860, z czego 824 tekstu głównego. Jakim, kurwa, cudem oni ostatnie paragrafy zmieścili na pierwszych stronach?!?

Wracając jednak do rzeczy, tj. do samego argumentu Rothbarda. Otóż w ogóle Rothbard nie zauważa najważniejszego, z czego jego własny argument powinien wyjść, a na co uwagę zwraca Rawls. Do tych jednak akapitów Rawls’a Rothbard się wcale nie odwołuje, co tylko utwierdza mnie w przekonaniu, że jego znajomość Rawls’a polegała na „słyszałem, jak ktoś mówił, że Rawls napisał…”. Poza tym uwagę na to zwraca również Sandel, MacIntyre i – z tego co się orientuję – Taylor. Otóż podstawowym problemem utylitaryzmu jest to, że zasadę wyboru indywidualnego przekłada on na z góry określoną wspólnotę, co nie jest już stanowiskiem indywidualistycznym. No kto, jak kto, ale Mr Libertarian mógłby takie rzeczy dostrzegać. Jeszcze tylko jedno i już kończę. Rothbard przywołując te swoje argumenty przeciwko utylitaryzmowi konkluduje:

Takie założenie nie ma podstaw naukowych i jest jedynie dowodem wiary w utylitaryzm.

W przeciwieństwie do prawa naturalnego - zapomniał dodać.

A, przypomniało mi się coś:) Kojarzycie ten sławetny fragment, gdzie to Rothbard mówi:

Rozważmy konsekwencje odmówienia człowiekowi prawa do posiadania własnej osoby. Mamy wtedy do czynienia z dwiema możliwościami…

Możecie to sobie znaleźć choćby w O nową wolność, s. 52, w Etyce… to będzie strona 127, a w Egalitaryzmie… – 144. Mówię rzecz jasna o polskich wydaniach. Chodzi mi konkretnie o powód odrzucenia pierwszej alternatywy, w której to część ludzi posiada inną część ludzi (w domyśle: i siebie) [spostrzegłem właśnie oryginalność Rothbarda - w Etyce... zamienił kolejność alternatyw!]. W O nową wolność wniosek jest jeszcze na 52 stronie, w Etyce… – 128, a w Egalitaryzmie… – 145. Po kolei: Rothbard prezentuje takie alternatywy, by je odrzucić i przyjąć aksjomat samoposiadania, jako podstawę etyki. Jednak jak możecie przeczytać, powód odrzucenia tej alternatywy jest właśnie etyczny! Klasyczne błędne koło.

Chętnie bym się jeszcze poznęcał nad libertariańskim bożkiem, ale jest już trochę późno, a ja i tak już sporo napisałem. So, see you soon!

Krzysiek Śledziński to bardzo inspirujący koleś. Gadałem z nim ostatnio (w piątek) kilka godzin na przeróżne tematy. W każdym bądź razie Krzysiek w pewnym momencie powiedział, że Rorty, przykładowo rzecz biorąc, nie może swojej przygodności traktować przygodnie, bo by się kompletnie zaplątał – jak, nie przymierzając, Rothbard.

Nie do końca się z tym zgadzam, tj. proponowałbym przedefiniować tezę Krzyśka tak, by była ona zgodna z moją percepcją. Tadeusz Szubka we wstępie do swojej pracy Filozofia analityczna. Koncepcje, metody, ograniczenia, napisał, że

Po mojemu, i tylko to chcę w tym tekście powiedzieć, przygodne postrzeganie przygodności polega tylko i wyłącznie na uświadomieniu sobie, że tak, jak my patrzymy na różne kierunki filozoficzne, tak kiedyś ktoś może patrzeć na nasz. Innymi słowy: zdajemy sobie sprawę, że nasz punkt widzenia jest tylko naszym punktem widzenia i kiedyś pewnie zostanie zarzucony.

Niejaki Adam Grobler, tłumacz książki Michaela j. Sandela, Liberalizm a granice sprawiedliwości, który wykonał zresztą naprawdę rewelacyjną robotę (który, odnosi się do tłumacza, choć MJS również się należą brawa), w swojej przedmowie starał się wyjaśnić kilka wątpliwości, które mu się nasunęły w trakcie pracy.

Pewien problem miałem też z przedkładem terminu contractarianism (pogląd, wedle którego podstawą ustroju państwowego jest umowa społeczna). Proste zapożyczenie – „kontraktuarianizm” – ma budowę nieco obcą językowi polskiemu. Zastosowany w Wikipedii termin „kontraktualizm” nie podoba mi się ze względu na możliwe skojarzenie z „kontr-aktualizmem”, którym to terminem można byłoby określić perwersyjny pogląd, że świat aktualny nie istnieje (a istnieją tylko światy możliwe różne od aktualnego). Wybrałem „kontraktalizm”, zbudowany na wzór „kauzalizmu”.

A. Grobler, Od tłumacza, [w:] M.J. Sandel, Liberalizm a granice sprawiedliwości, Warszawa 2009, s 23.
Jako totalny laik, gdy o to chodzi, przyznam szczerze, że podoba mi się argumentacja Groblera. Rzeczywiście, choć nigdy wcześniej o tym nie myślałem, „kontraktualizm” można by rozumieć na różne sposoby (jakiekolwiek by one nie były). Z drugiej strony termin ten został już niejako przyjęty do rodziny słów okołopolskich i stał się dość powszechny. Choć przyznam szczerze, kontraktalizm mi się również podoba.

Dobra, już kończę o tym Groblerze. W każdym bądź razie jeśli ktoś nie czytał książki Sandela, to powiem tyle: przeczytać warto nawet tylko dla tłumacza:)

***

Na dziś to tyle o Sandelu. John Rawls projektując swoją koncepcję umowy społecznej, tj. teorię sprawiedliwości jako bezstronności (do którego to tłumaczenia Grobler również poczynił zastrzeżenia), napisał o jej realności:

J. Rawls, Teoria sprawiedliwości, Warszawa 2010, s. 41.

Jakiś złośliwiec mógłby się przyczepić, że jest to troszkę machlojka, tak projektować sytuację wyjściową, by osiągnąć zaplanowane uprzednio rezultaty. Zapewne niejeden libertarianin by to jako machlojkę potraktował.

***

Z kolei takiego buca, jakim był Nozick, libertarianie nie chcą widzieć w swojej drużynie (no dobra, może niektórzy chcą, na przykład na takiej samej zasadzie co zwolennicy fantastyki – Sapkowskiego). W początkach swojej Anarchii, państwa, utopii, Nozick zapisał, że

R. Nozick, Anarchia, państwo, utopia, Warszawa 1999, s. 21.

Dalej Nozick dowodzi, że takie wyjaśnienie, jakkolwiek niepoprawne, pomaga w zrozumieniu i ogarnięciu całej dziedziny, której to miało dotyczyć. Wielu libertarian ponownie nie zgodziłoby się z tymi tezami. Na przykład ja się nie zgadzam (co może sprawić, że wielu libertarian jednak się z nimi zgodzi; ale być może przeceniam swoje możliwości;).

***

Napisałem, że wielu libertarian nie zgodziłoby się z tym twierdzeniem Nozicka. Prawdopodobnie wszyscy oponenci Nozicka z ekipy libertariańskiej zgodziliby się z wyjaśnieniem Rothbarda.

M.N. Rothbard, Anatomia państwa, [w:] Egalitaryzm jako bunt przeciw ludzkiej naturze, Warszawa 2009, s. 100.

Nie ma więc żadnej umowy społecznej! Nie ma stanu pierwotnego, stanu natury! – tak chciałoby się zakrzyknąć za wujkiem Rothbiem. I dodać równie bojowo: przestańcie pierdolić, panowie! Powiedzcie wprost, że wyprowadzacie teorię umowy tylko po to, by uzasadnić swoją wymarzoną wizję. I ty to robisz, Rawls, i ty, Nozick – też!

***

Ale nie przeszkadza tym krzykaczom, gdy Rothbard, czy Hoppe, czy Tannehillowie tłuką po kilkaset stron właśnie o tym, że Crosoe z Piętaszkiem, albo Kowalski z Malinowskim (polscy tłumacze mnie nieraz załamują) spotkają i będą przestrzegać praw. Niebo gwiaździste nad nimi, prawo moralne w nich. Wtedy ujęcie hipotetyczne jest wręcz wskazane.

Czy jasna jest pointa, czy mam ją wyboldować jakoś?

Nigdy nie przestanie mnie chyba zadziwiać wiara w Prawdę. Nie, żebym miał coś do jakichś prawd, w gruncie rzeczy nawet prawdy lubię (choć prawdę mówiąc jeszcze bardziej lubię mieć rację). Mimo to, wiarę w różnego rodzaju Prawdy, Zasady, czy Tradycje uważam za cokolwiek śmieszne błahostki. Taki zwykły oldschool, który nie chce się położyć na wieczny spoczynek tam, gdzie jego miejsce.

Nie chodzi o to, że ja nie wierzę w istnienie jakiejś Wielkiej Prawdy. To nie tak, że Boga nie ma; Bóg umarł, sami żeśmy go zabili. Gott is tot. Być może, że sami go zatłukliśmy. Nevermind. W gruncie rzeczy nie to jest najważniejsze. Uważam, że być może gdzieś istnieje jakaś Prawda, uważam też, że być może kiedyś ktoś do niej dotrze, a potem w imieniu całej ludzkości powie: „no i na chuj się tak spieszyliśmy?”.

Przede wszystkim uważam jednak, że nie ma większego sensu tej prawdy szukać. Uważam, że niepotrzebnie trwonimy czas i energię na bezustanne poszukiwanie tej Prawdy. Głównym powodem takiego, a nie innego mojego poglądu jest to, że w gruncie rzeczy nawet nie mamy możliwości poznania tej Prawdy. Kto wie, być może kiedyś ją osiągniemy, w jaki jednak sposób będziemy w stanie kategorycznie oświadczyć, że „tak, to jest właśnie cały ten shit, po który szliśmy i za który ginęliśmy”. Do czego zmierzam? W gruncie rzeczy do tego, że nie istnieje żaden zewnętrzy aparat poznawczy, zmysł poznawczy, czy sposób poznania rzeczy samych w sobie. Nie jesteśmy w stanie wyodrębnić natury rzeczy od naszych o rzeczy odczuciach. O co chodzi? Mówiąc wprost, natura rzeczy jest pewnym sposobem, w jaki dana rzecz sama by opisała swoją kategorię. Nie jesteśmy w stanie nawet ustalić, czy istnieje ogólna ludzka natura, ani też – jeśli tak – jaką ma formę. Skoro zaś nie jesteśmy w stanie sami o sobie przedstawić odpowiednich esencjalnych przekonań, to zakrawa na niemałą butę twierdzenie, że możemy to zrobić odnośnie przedmiotów trzecich.

Nie chcę się tutaj wgłębiać w to, że – za Nietzschem – zakładając istnienie jakiegoś podmiotu, zakładamy istnienie jego substancji, esencji, czy natury, bo i nie o to chodzi. Gdybyśmy mieli w jak najbardziej przystępny sposób przedstawić powyższe moje stanowisko, to na usta cisną się słowa: opisujemy świat takim, jakim go widzimy. Opisujemy przedstawienie świata, a nie świat sam w sobie. Oznacza to, że wszelkie dążności do osiągnięcia poznawczego absolutu, takiego universum, są z góry skazane na niepowodzenie.

Pojawia nam się teraz pytanie, czy w związku z tym powinniśmy zaprzestać wyrażania jakichkolwiek sądów na jakiekolwiek tematy? Pytanie takie jest jednak źle postawione, tj. kładzie nacisk na coś, czego w ogóle nie powinniśmy brać pod uwagę. Nie jest problemem nasze „prawo” do wygłaszania sądów, ale to, czemu te sądy mają służyć? Nie musimy na wciąż szukać i zdążać w stronę światła, bo nie jest to naszym celem na gruncie poznania. Naszym celem jest komunikacja. Ustalamy nasze teorie po to, by w sposób wystarczający dla naszego „tu i teraz” pomagały nam osiągać cele komunikacyjne, czy szerzej – cele pewnej wspólnoty, którą konstytuujemy.

Wyprowadzane przez nas teorie muszą więc spełniać de facto jedną funkcję – scalającą. W tym sensie mówimy o nauce, jako niedobrowolnej grze językowej – musimy przekonać innych członków naszej hipotetycznej wspólnoty do przyjęcia takich, a nie innych zasad gry. Nie jest przy tym tak, że narzucamy im swoje przekonania - takie działanie jest działaniem typowo esencjalnym, czyli działaniem, które powinniśmy odrzucić. Musimy działać pragmatycznie, tj. raczej za pomocą perswazji, niż siły. Oznacza to nie tylko przekonanie innych do naszych poglądów, ale też taką modyfikację naszych wizji, by pasowała do wizji innych. To jest nasza mała struktura rewolucji naukowych, nasze docieranie się stanowisk.

Pytanie, jakie się tutaj pojawia, brzmi: czy wobec tego powinniśmy zarzucić nasze poszukiwania obiektywizmu? Czy raczej: Obiektywizmu? Nie. Powinniśmy odrzucić nasze starania od osiągnięcia jakiejś zewnętrznej prawdy, lecz powinniśmy przy tym zachować obiektywizm. Obiektywizm, rozumiany raczej jako intersubiektywności. Obiektywizm, który jest raczej środkiem przyjmowania kolejnych przekonać przez coraz większą liczbę ludzi, niż celem samym w sobie. Obiektywizm, rozumiany raczej jako umiejętność, czy zdolność do osiągania porozumienia.

Nie jest więc tak, że dysponujemy możliwością spojrzenia, jak by powiedział Palachniuk, zza obiektywu, zza obiektywu, zza obiektywu. Dysponujemy raczej możliwością takiego wglądu w świat, który prezentowałby się jako subiektyw za subiektywem za subiektywem, gdzie pierwszy „subiektyw” to nasza świadomość ułomności naszych metod poznawczych, „subiektyw” drugi to nasze własne przekonania, a „subiektyw” trzeci to nasze projekcje na temat otaczającego nas świata.

Sam świat to zupełnie osobna historia. Historia, którą również sami musimy opowiedzieć.